Share
ISTORIJA ZAHUMSKO-HERCEGOVAČKE MITROPOLIJE

ISTORIJA ZAHUMSKO-HERCEGOVAČKE MITROPOLIJE

Zahumlje, Humska zemlja i Hum su nazivi pod kojima su se u određenom periodu podrazumijevali određena teritorija i određeni državno-pravni identitet današnje Hercegovine. Već u prvoj polovini VII vijeka srpska plemena, koja su bila među najjačim slovenskim formacijama, naselila su ovu teritoriju koja je u to vrijeme ulazila u sastav Vizantijskog carstva i bila naseljena ilirsko-romanskim stanovništvom.

Vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit u IX vijeku govori o arhontiji Zahumljana i o gradovima “u zemlji Zahumljana”. A pop Dukljanin iz Bara u XII vijeku govori o Humskoj zemlji, dok će termin Zahumlje upotrijebiti samo jednom, i to u vezi sa episkopskom dijecezom. Kao “Zahlmie” ovaj kraj će se pomenuti u poveljama Stefana Prvovenčanog i njegovih sinova kralja Vladislava i kralja Uroša, a jedanput i u zapisu iz vremena kralja Stefana Dečanskog (1321-1331). Iz ovoga se može zaključiti da se naziv Zahumlje počeo gubiti još u XII i tokom XIII vijeka, a kasnije povremeno navođenje može se shvatiti kao upotreba po inerciji. Taj naziv će koristiti i papska kancelarija sve do 1252. godine.

Do XII vijeka zvanični naziv zemlje bio Zahumlje, a naziv Humska zemlja prvi put se sreće u povelji velikog župana Stefana Nemanje Splićanima (oko 1190-1192), u kojoj im dozvoljava, između ostalog, da slobodno izlaze u njegovu i sina mu Rastka Humsku zemlju. Humska zemlja se pominje i u intitulaciji Stefana Prvovenčanog Bogorodičinom manastiru na Mljetu, kao i u povelji proteranog kralja Radoslava Dubrovčanima, od 4. februara 1234. godine. U Limskoj povelji, kralj Uroš I oko 1253. potvrđuje posjede Bogorodičinoj crkvi, između ostalog, i u Humskoj zemlji, a na kraju se potpisuje i kao kralj Zahumlja.Interesantno je da se otprilike u isto vrijeme kada Zahumlje zamjenjuje Humska zemlja i naziv Duklje zamjenjuje nazivom Zeta.

Kada je veći dio Humske zemlje prešao u ruke bosanskog bana Stjepana II Kotromanića (1326), titula bosanskog vladara je obogaćena i Humskom zemljom kao sastavnim dijelom, i tako je ostalo sve do nestanka bosanske države. Već 1333. godine Stjepan II Kotromanjić je ban “Bosni, Usori i Soli i gospodin Humskoj zemlji”. I kasnije bosanski vladari u svojim titulama uvijek koriste naziv Humska zemlja, nikada Zahumlje. I u dubrovačkoj arhivskoj građi najčešće se upotrebljava oblik terra de Chelmo , ali tu se dosta često sreću i imena Chelmum i Chelmo , što odgovara našem obliku Hum. To znači da se na terenu, u zaleđu onovremenog Dubrovnika, oblik Hum upotrebljavao među lokalnim stanovništvom.

Nestanak termina Humska zemlja s istorijske pozornice vezan je za drugu polovinu XV vijeka, kad počinje da ga potiskuje novo ime za teritorije koje su ulazile u sastav oblasti hercega Stefana Vukčića Kosače – Hercegovina. Same Kosače su potiskivale značajnije predstavnike humske vlastele, a time su na izvjestan način, posredno, potiskivale i humsko ime. To se posebno odrazilo na prostore istočno od doline Neretve. Zbog toga se u XV vijeku naziv Humska zemlja najčešće vezuje za teritorije zapadno od Neretve i za humsku velikašku porodicu Radivojevića-Vlatkovića, koja je tu imala posjede.

Dolazak Turaka je bio presudan za proces nestajanja humskog imena, jer su oni prihvatili naziv Hercegovina (u stvari, najprije Zemlja Hercegova) za sve oblasti kojima je vladao herceg Stefan Vukčić. Tako je po dolasku i učvršćivanju Turaka na ovom prostoru naziv Humska zemlja potpuno iščezao iz upotrebe, a ova teritorija se uklopila u širi geografski i istorijski pojam Hercegovine, koja kao pojam upravo u to vrijeme nastaje, a očuvaće se do danas.

Na ovoj teritoriji, svojim glavnim dijelom, nalazi se Eparhija Zahumsko-hercegovačka i primorska, gdje su hrišćanstvo propovijedali još u 1. vijeku Sv. Apostol Pavle i Tit (Rim. 5,19; 2Tim, 4,10) i apostolski učenici. Srbi su po doseljenju na ove prostore pravoslavne vizantijske Travunije, Zahumlja i Neretve, primali hrišćanstvo od VII do IX vijeka i konačno svi kršteni jevanđeljskim radom Svetih Slovenskih Sedmočislenika, Kirila i Metodija i njihovih učenika Klimenta, Nauma, Angelarija, Save i Gorazda. Tako su Srbi ušli u naslijeđe drevne Apostolske-Svetootačke Crkve Hristove, koja je u to vrijeme bila jedinstvena.

Srbi su sve do Svetoga Save pripadali postojećim Episkopijama u Primorju, Zeti i Raškoj. Kada je Srpska Crkva kao autokefalna Arhiepiskopija organizovana samostalno, tada je Episkopija Humska (kasnije kao Mitropolija, zvana još Zahumska, Hercegovačka, Trebinjska, Hercegovačko-zahumska) osnovana 1219. godine od strane Svetoga Save, Arhiepiskopa svih srpskih i primorskih zemalja. Tada je Sveti Sava u skoro zgaženoj od Krstaša Vizantiji, izborio i izdejstvovao osamostaljenje i autokefalno crkveno organizovanje prostora na kojima su živjeli, i do tada pravoslavni, Srbi. Onda je on kao prvi Arhiepiskop za ove Srpske i Primorske zemlje, koje nosi i u svojoj arhiepiskopskoj tituli, organizovao ovdje dvije Episkopije: Zetsku, sa sjedištem na Prevlaci u Boki, i Humsku sa sjedištem u Stonu.

Humska episkopija je zahvatala krajeve koji i danas pripadaju ovoj episkopskoj dijecezi, a ranije i šire prostore: od Neretvljanskih ostrva na Jadranskom moru do rijeke Lima, to jest: cio sliv rijeke Neretve, sliv rijeke Trebišnjice, Pive, Tare, gornje Drine, gornje Morače, pa sve do srednjeg Lima. Granice su joj bile: od Boke do mora i ostrva do Neretvljanske Krajine (do Biokova), i odatle preko Duvna (gdje je nekada imala manastir Labostin kod crkve u Rašćanima, pa preko Prozora i Zec-planine do Ivan-sedla iznad Konjica, i odatle ograncima Bjelašnice, Visočice i Treskavice, preko Zelengore i Volujka do Durmitora i Sinjajevine, i do Pljevalja, Prijepolja i Bjelog Polja, pa odatle na Kolašin, manastir Moraču i Nikšić (bez Zete i Bjelopavlića), i onda preko Grahova i Orjena i stare župe Dračevice do mora, tj. do Herceg Novog, Konavala i Dubrovnika.

Prvi Humski episkop bio je Ilarion, a od njegovih nasljednika poznati su: Sava II (sin Stefana Prvovenčanog, čije je svjetovno ime bilo Predislav) do 1264. godine, Jevstatije (oko 1300. godine), Jovan (oko 1305. godine) i Danilo (1316–1324), potonji arhiepiskop. U njegovo vrijeme je bosanski ban, iskoristivši sukob oko prestola između Stefana Dečanskog i Konstantina, zauzeo Hum, te je Danilo izbjegao i osnovao sjedište Eparhije u manastiru Svetog Petra (najverovatnije onaj na Limu, zadužbini Nemanjinog brata Miroslava). Danilov nasljednik bio je episkop Stefan.

Ušavši u sastav bosanske države, u vrijeme kralja Tvrtka I, manastir Mileševa postaje sjedište episkopa za Hum i Bosnu. Od XV vijeka, kada je Stefan Vukčić Kosača dobio naziv “hercega od Svetog Save”, a Hum ime Hercegovina, i ova je Eparhija nazvana Hercegovačkom. Prije pada Hercegovine pod Turke, znamo za dva Humska (mileševska) episkopa. Prvi je onaj što je 1377. godine krunisao Tvrtka I u Mileševi, a drugi je David koji se pominje 1466. i 1471. godine.

Poslije pada Hercegovine, sjedište Eparhije se pomijeralo, te se konačno ustalilo u manastiru Tvrdošu, kod Trebinja. Iz toga vremena poznati su ovi Zahumsko-hercegovački episkopi: Jovan (1508–1513) i Visarion – obnovitelji manastira Tvrdoša (1508); zatim, Marko (1524), Maksim (1532), Nikanor (1546), Antonije (1570), Savatije (1573–1585), Visarion (1592), Silvestar (1602) i Leontije (1605–1611).

Prilike koje su uskoro uslijedile učinile su da se ova Eparhija podijeli na dva dijela: na Trebinjsku Eparhiju i na Mileševsku, koja se češće zvala Polhercegovačkom ili Petrovskom, po manastiru Svetog Petra na Limu gde joj je, i pod Turcima, neko vrijeme bilo sjedište. Kad su u drugoj polovini XVII veka Turci pretvorili Petrov manastir u džamiju, sjedište ove Eparhije pomijeralo se prema Tari i pxreko nje u Nikšić, stari Onogošt.

Nemirna prošlost ovog područja uticala je na mijenjanje granica ovih Eparhija, koje su se u XVIII veku, posle Beogradskog mira (1739) sjedinile. Iz ovog vremena poznati su Hercegovački ili Trebinjski arhijereji: Simeon (1615–1630), Sveti Vasilije Ostroški (1639–1649) i Arsenije (1654). Poslije njega, Trebinjskom eparhijom upravlja Sveti Vasilije, koji je 1649. godine premješten u Petrovsku, ili Mileševsku Eparhiju. I kasnije su pojedini episkopi ovih dvaju Eparhija upravljali objema Eparhijama. Od Zahumskih (mileševskih, polhercegovačkih, petrovskih) episkopa toga vremena, poznati su: Longin (1615-1643), Maksim, Pajsije (Turci su ga ubili oko 1650. godine i Petrov manastir spalili), Sveti Vasilije (1651–1671), Simeon Ljubibratić (1671-1681), Savatije, Gerasim, Simeon Zotović, Melentije, Arsenije i Aksentije I.

Posle sjedinjenja znamo imena ovih Hercegovačkih episkopa: Filotej (1741-1741) i Aksentije II (1751-1760). Razaranjem manastira Tvrdoša, episkopsko sjedište se premiješta u manastir Duži. Ukidanjem Pećke patrijaršije (1766), kad je i ova Eparhija došla pod vlast Carigradske patrijaršije, tron Eparhije prenesen je u Mostar. Eparhijom su od tada upravljali episkopi Grci: Antim (1766-1772), Ananije (1772-1802), Jeremija (1803-1815), Josif (1816-1835), Prokopije (1838-1848), ponovo Josif (1848-1854), Grigorije (1855-1860), Prokopije (1864-1875) i Ignjatije (1875-1888).

Austrijskom okupacijom Bosne i Hercegovine (1878), Hercegovačka eparhija ulazi, na osnovu konvencije austrijske države i Carigradske patrijaršije (1880), u sastav autonomne Srpske Crkve u Bosni i Hercegovini. U sastav Eparhije tada su ulazili srezovi: Mostar, Ljubuški, Stolac, Ljubinje, Trebinje, Bileća, Gacko, Nevesinje, Konjic, Foča, Čajniče i Županjac. Srezovi Pljevlja i Prijepolje, pošto su ostali pod Turskom, nisu potpali pod upravu Eparhije, već su pripojeni Raško-prizrenskom vladičanstvu. Penzionisanjem episkopa Ignjatija Grka (1888), koga je narod poštovao, na čelo Eparhije dolaze i episkopi Srbi: Leontije Radulović (1888), Serafim Perović (1889–1903) i Petar Zimonjić (1903–1920).

Ujedinjenjem Srpske Crkve (1920) i donošenjem crkvenog ustava (1931), Zahumsko-hercegovačka eparhija bila je treća u diptisima autokefalne Crkve i obuhvatala je: mostarski, bilećki, gatački, nevesinjski, stolački i trebinjski srez, gradove Metković i Dubrovnik i ostrvo Korčulu; a fočanski i čajnički srez pripali su Dabrobosanskoj eparhiji. Od ovog ujedinjenja Crkve, Zahumsko-hercegovački episkopi bili su: Jovan Ilić (1926–1931), Simeon Stanković (1932–1934), Tihon Radovanović (1934–1939), Nikolaj Jovanović (1940–1943), Longin Tomić (1951–1955) i Vladislav Mitrović (1955–1991). Na Svetom arhijerejskom saboru 1992. godine, za Zahumsko-hercegovačkog i primorskog episkopa izabran je dr Atanasije (Jevtić), a 1999. episkop Grigorije (Durić).

Eparhija je imala više vrlo starih crkava i manastira, pa su u njima najčešće i stolovali episkopi, čije se sjedište stalno pomijeralo, a od 18. vijeka se ustalilo u Mostaru, odakle je prinudno premješteno tokom posljednjeg rata u manastir Tvrdoš. Tokom Drugog svjetskog rata 1941–1945, na području Eparhije zahumsko-hecegovačke jedna crkva je srušena do temelja, a 18 ih je oštećeno. Pet parohijskih domova je srušeno, a četiri su oštećena. Uništeno je 12 biblioteka i 21 crkvena arhiva. U ratu (1991–1995), Zahumsko-hercegovačka eparhija je jedna od eparhija koje su najviše stradale, porušeno je 36 crkava, a znatno je ostećeno 28. Manastir Žitomislić je srušen, a manastir Zavala je veoma oštećen. Porušeno je 12 parohijskih domova, a dva su oštećena. Eparhijska rezidencija u Mostaru i Vladičanska kuća u Dubrovniku takođe su srušene.

U Mostaru je uništeno sve što pripada Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi. Saborni hram Svete Trojice, podignut 1873. godine, bio je jedan od najvećih hramova u Srpskoj Crkvi. Tokom 7. i 8. juna 1992. godine, granatiran je, a 15. juna (drugog dana Svete Trojice) srušeni su tornjevi i crkva je zapaljena. Nedugo potom, sagorjeli zidovi su minirani i ovo monumentalno zdanje pretvoreno je u gomilu kamenja. Stara crkva Rođenja Presvete Bogorodice iz XVI vijeka na mostarskom srpskom groblju takođe je porušena. Episkopski dvor iz XIX vijeka je miniran. Ista sudbina zadesila je i istorijski i mučenički manastir Žitomislić, koji je stradao, kako u prošlom, tako i u ovom ratu. I nakon završetka rata 1995. nisu bili rijetka skrnavljenja hramova, pa je tako septembra 1996. godine, bačena bomba na Saborni hram u Dubrovnik.

(Tekst u cjelini preuzet sa:  http://eparhija-zahumskohercegovacka.com/?page_id=2 )

Leave a Comment